Design speelde cruciale rol bij verspreiding nazisme
Auteur:

Design speelde cruciale rol bij verspreiding nazisme

foto: Bund Deutscher Mädel danst tijdens de Reichsparteitag, 1938. (Hugo Jaeger/Timepix/The LIFE Picture Collection/Getty Images)

Te zien van 8 september 2019 t/m 19 januari 2020
Beladen expositie in Design Museum Den Bosch

Door Tjeu Lensen

Toen Timo de Rijk ruim anderhalf jaar geleden bekend maakte dat hij serieuze plannen had om een grote internationale overzichtstentoonstelling in het Design Museum Den Bosch te organiseren over hoe de nazi’s design hebben ingezet om hun verderfelijke ideologie te verspreiden, waren de reacties verdeeld. Vanuit eigen kring maar ook daarbuiten, werd hij erop gewezen dat zo’n expositie weer heel veel leed los kon maken bij nabestaanden en direct betrokkenen. ‘Een terechte waarschuwing’, zo erkent hijzelf, ‘De periode 1933 – 1945 is immers een periode geweest waar een deel van de mensheid zich van zijn donkerste kant heeft laten zien. De nazi-gruwelen zijn immers niet voor te stellen. Maar het is wel gebeurd.’  Dat onbeschrijfelijke leed, dat velen nog steeds ervaren, is één van de de redenen geweest om tot nu toe de vormgeving uit de periode 1933-1945 angstvallig te mijden. Maar ook schuilt er volgens sommigen het gevaar in dat de presentatie van archtectuur, films, fotografie, affiches en talloze andere zaken die tijdens het nazisme zijn ontwikkeld en gebouwd, bewondering zullen oogsten. Timo de Rijk: ‘Ik vind dat wel begrijpelijk, maar de vraag blijft hoe het allemaal heeft kunnen gebeuren. Met deze overzichtstentoonstelling wil ik laten zien hoe de inzet van design hierbij een belangrijke rol heeft gespeeld.’

Voordat Timo de Rijk zo’n 2,5 jaar geleden directeur werd van het Design Museum Den Bosch doceerde hij designgeschiedenis aan de TU Delft en de Universiteit Leiden. ‘Ik vond en vind het opmerkelijk dat er in de overzichtsboeken over design niet of nauwelijks gesproken wordt over deze periode terwijl het een grote invloed heeft gehad op ons denken over design. Ik vind dat we dat niet moeten negeren. Het moet ons er juist toe aanzetten om te onderzoeken hoe en welke rol design heeft gespeeld.’

Hoe en welke rol
heeft design gespeeld?

Symbolenkaart voor gevangen in preventieve hechtenis, 1937. (ITS Archive, Arolsen Archives)

Timo de Rijk is omzichtig te werk gegaan bij de voorbereiding van zijn plannen. Hij voerde vele gesprekken met diverse instellingen zoals het Instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies (NIOD) en het Centrum Informatie en Documentatie Israel (CIDI). Ook reisde hij diverse keren naar Duitsland om naar geschikte objecten voor de tentoonstelling te zoeken maar ook om plekken te bezoeken waar de nazi’s bij elkaar kwamen om de basis te leggen voor het regime. Ook sprak hij daar met museale experts op het gebied van nazi-kunst en autoriteiten van onderzoeksinstituten. Zij wilden graag meewerken aan de expositie en stelden bijzondere objecten beschikbaar.

Samenwerking met betrokkenen bij en nabestaanden
van de lokale Joodse gemeenschap

Een andere belangrijke gesprekspartner is de lokale Joodse gemeenschap. Een bijzondere bijkomstigheid is namelijk dat je vanaf de voorzijde van het Design Museum Den Bosch uitkijkt op de achterzijde van de voormalige synagoge waar nu Muziekcentrum de Toonzaal is gevestigd. Daar is aan de gevel een gedenkteken aangebracht met de namen van 293 vermoorde Bossche Joden. Het is het tastbare bewijs van de verschrikkelijke Holocaust. Die directe fysieke nabijheid leidde automatisch naar een hechte samenwerking en intensief overleg met betrokkenen bij en nabestaanden van de lokale Joodse gemeenschap. Timo de Rijk: ‘Het was voor ons vanzelfsprekend om met hen in gesprek te gaan om duidelijk te maken wat we met de expositie beoogden en vooral hoe we deze vorm wilden geven. Dat heeft er onder andere toe geleid dat het lot van de Bossche Joodse gemeenschap in het publieksprogramma is opgenomen en er lezingen zullen worden gehouden in de voormalige synagoge. Het eerder aangehaalde Joods Monument kan de bezoeker van de expositie nog eens op een ondubbelzinnige manier confronteren met de vreselijke gevolgen van het nazisme.‘

nazi’s brachten hun verachtelijke ideologie op een
verleidelijke en professionele manier aan de man

Poster Olympische Spelen 1936. Muenchener Stadtmuseum

Volgens Timo de Rijk is het belangrijk om de bezoekers niet alleen te confronteren met de afschuwelijke gevolgen van het fenomeen nazisme maar ook te informeren over hoe en waarom het toenmalige regime een groot deel van de Duitse bevolking achter zich kreeg. Timo de Rijk: ‘Na de Eerste Wereldoorlog raakte Duitsland aan de bedelstaf door de zware herstelbetalingen aan Frankrijk. Ook allerlei andere maatregelen van de overwinnaars waren er op gericht om Duitsland te vernederen. Het ‘Diktat van Versailles’ zette kwaad bloed bij de gemiddelde Duitser. De nazi’s maakten daar dankbaar gebruik van en wisten op een geraffineerde en professionele manier hun boodschap aan de man te brengen. Zij gebruikten design om hun verachtelijke boodschap een verleidelijke vorm te geven. De nazi-ideologie moest overal zichtbaar in zijn of het nu ging over film, fotografie, kunst, architectuur. Dit mechanisme kwam overal in terug.’

‘nazi-ideologie moest overal
zichtbaar in zijn’

Het is volgens De Rijk dus een misvatting dat kunst en design altijd staat voor het goede en als zodanig bijdraagt aan een betere mooiere wereld. Het naziregime heeft nog maar eens bewezen dat design ook het tegenovergestelde kan bewerkstelligen. ‘Als de tentoonstelling bezoekers daar bewust van maakt is er veel gewonnen. Design werd gebruikt als een slim marketinginstrument waarbij vele uitingen heel precies waren afgestemd op specifieke doelgroepen. Een goed voorbeeld vormen de, vele in de expositie opgenomen tijdschriften voor moeders, soldaten, jonge meisjes. De samenleving werd als het ware doordrenkt met de nazi-ideologie.’

Uitgebreid publieksprogramma,
met activiteiten voor alle doelgroepen

Timo de Rijk, directeur Design Museum Den Bosch

De expositie leent zich er volgens Timo de Rijk niet voor om bezoekers zonder begeleiding door het museum te laten gaan. ‘We vinden het belangrijk om contact te leggen met de bezoekers en bezoekersgroepen. Om te informeren en meer kennis en begrip te kweken is een uitgebreid publieksprogramma samengesteld voor verschillende doelgroepen. Het onderwerp van de expositie vraagt daarom. Het zal immers voor velen een indrukwekkende en emotionele ervaring zijn. Wij voelen ons verantwoordelijk om zoveel mogelijk ondersteuning te bieden bij de verwerking van die indrukken.’

0 Reacties uitgeschakeld voor Design speelde cruciale rol bij verspreiding nazisme 794 29 augustus, 2019 Interviews, Nieuws augustus 29, 2019

Facebook Comments

Digitaal bladeren